Artova

ARTOVA

ARTOVA TARİH

Artova; Tokat İline bağlı bir bucak iken, Mart 1921 tarihinde Sulusaray mevkii İlçe Merkezi olmak üzere Mülki taksimatta yer almıştır. 1923 yılında meydana gelen depremde ilçe merkezi olan Sulusaray’daki bütün resmi binalarla birlikte meskenlerin tamamen hasara uğraması üzerine ilçe merkezi o zaman Tokat merkeze bağlı Çiflik köyü olarak kayıtlarda bulunan şu an Tokat-Sivas karayolu üzerindeki Çamlıbel beldesine taşındı. İlçe merkezi burada bir gelişme gösteremedi. İlçenin birçok köyü merkezin çok uzağında kaldı. Bunun üzerine 1 Haziran l944 de coğrafi durum göz önüne alınarak Artova ilçe merkezi şimdiki yeri olan Samsun-Sivas demiryolu güzergahında bulunan Kızılca nahiyesinin aşağı kısmındaki Kunduz istasyonuna taşındı ve istasyonun adı Artova olarak değiştirildi.
Artova’nın ilçe merkezi olmasında ikinci Cumhurbaşkanımız İsmet İNÖNÜ’ nün çavuşluğunu yaptığı Kızılcaköylü Dragoş lakabıyla anılan İbrahim Dirican’ın İsmet Paşa’dan isteğinin etkili olduğu söylenmektedir. Ancak bununla ilgili resmi bir belgeye rastlanılmamıştır. İbrahim Dirican’ın Artova’nın ilçe olmasından sonra etkili bir isim olarak ön plana çıktığı, şu an Meslek Yüksek Okulu olarak kullanılan tek katlı taş binanın Artova Ortaokulu olarak yapılma aşamasında gerek arazinin istimlak edilmesinde, gerekse köylerden kağnı arabalarıyla taş getirilmesinde öncülük ettiği yaşlı insanlar tarafından anlatılmaktadır
Bazı tarihi kaynaklar Artova İlçesinin kuruluşunun Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran seferine dayandırmakta-dırlar Evliya Çelebi Seyahatnamesinde ‘……….Şimale doğru giderek Çamlıbel dağından, Sivas Eyaleti toprağında mahsulü çok mamur ve müzeyyen kasaba misali köylerden geçtik. Arıkova (Artova) Kasabasına geldik. Oradan da yine şimale giderek Şeyh Nusrettin Tekkesine uğradık’ kaydı bulunmaktadır.
Artova ilçesi Kızılca mahallesinin bulunduğu yerde milattan 500 yıl kadar önce Kapadokya Krallığı zamanında kurulmuş ve Pontus Krallığının istilasına uğramıştır. Romalıların saldırılarında ve buralarda yapılan savaşlarda yıkılıp yakılmış, Onbeşinci yüzyıl başında Timur’un orduları tarafından alt üst edilmiştir. Osmanlı imparatorluğu döneminde büyük bir köy olan Kızılcaköy daha sonra Bucak merkezi durumuna getirilmiş ve yukarıda izah edildiği gibi 1944 yılında ilçe merkezi olmuştur
Artova tarihi eser bakımından oldukça fakirdir. Boyunpınar Köyünün kalkolitik döneme ait bir arkeolojik sit alanı olduğu Raci Tezizel tarafından 1952 yılında yapılan araştırmalar sonucu ortaya çıkmıştır. Araştırmalar sonucunda bulunan Kayapınar Höyüğünün ilk üç katmanı altında bu dönem (Yazılı Tarih Öncesi Bakır Çağı) kültür ve sanatına ait kırmızı, kahverengi ve siyah astarlı seramik çanak-çömlek parçaları bulunmuştur.
Ayrıca Boyunpınar Köyü Özündürük mevkiinde bir tepenin içerisindeki yumuşak kayaların oyulmasıyla oluşmuş, beş odalı ve üç katlı yer altı yerleşim yeri bulunmuştur. Burası halk arasında Horun Mağarası olarak adlandırılmakta olup Kültür ve Turizm Bakanlığı restorasyon çalışması yaparak gezi ve incelemeye açmak üzere girişim başlatmış bulunmaktadır. Bu mağaraya daracık giriş ağzından eğilerek girilmekte olup içerisi karanlık olduğu için el feneri aydınlığı ile içerisi gezilebilmektedir. Odaların içerisinde havasızlık ve nahoş koku mevcut olmayıp bir hava akımı hissedilmektedir. Define arayıcıları tarafından mağara içerisinde birçok tahrifat yapılmış bulunmaktadır. Mağaranın dışındaki alanda çok önceleri Ermeni köyü bulunduğu yaşlılar tarafından söylenmekte ancak buna ait görünürde bir belirti bulunmamaktadır.

Yukarıgüçlü Köyü ile Boyunpınar Köyü arası ve iki köy hududundaki Bahdulu çeşmesi etrafında eski bir köy yeri kalıntıları göze çarpmakta olup, burada daha önce ermeni köyü bulunduğu söylentileri define arayıcılarını harekete geçirmiş ve her taraf eşik deşik edilmiş durumdadır
Rumi 1249. Miladi 1833’e tekabül etmekte olup günümüzden 175 yıl öncesidir.
1635 yılında 4.Murat İran-Revan seferinden dönerken Sivas-Yıldızeli’nden geçip Tokat’a gelirken bugün Artova ilçesinin bulunduğu arazide mola verdiği ve daha sonra şu an Tokat il merkezine bağlı Tahtoba ve Uğrak köyleri arasındaki handa kaldıktan sonra Tokat’ a geldiği ve Çölkestiren sarayında bir gece misafir kaldığı Evliya Çelebi nin Seyahatnamesinde yazmaktadır.
Atatürk’ ün 21 Kasım 1930’da Cumhurbaşkanı olarak Sivas’tan Tokat’a gelirken Artova’ya uğradığı ve halkla bir süre sohbet edip onların dertlerini dinlediği anlatılmaktadır.
Artova eski kayıtlarda “Artukova” diye geçmektedir. Artuk Bey, Büyük Selçuklu Meliki Alpaslan’ın komutanlarından Eksik Bey’in oğlu olup değerli bir komutandır. Bu komutanın asıl hüküm sürdüğü yer Halep, Mardin ve Elazığ olmasına rağmen Sivas bölgesine kadar da geldiği söylenmektedir. Danişmentname isimli eserde; Artuhi adıyla anılan Artuk Bey’in Tokat yörelerinde Artukova (Artova) da faaliyet gösterdiği ve buradan Orta Anadolu’ya geçerek Norman reisi Ursel (Russel) ve imparatorun amcası Yuannis (İoannes) komutasındaki Bizans ordusunu bozguna uğratarak batıda Marmara kıyılarına kadar geldiği ifade edilmektedir.
Tarihçi Mustafa Necati SEPETÇİOĞLU 2-6 Temmuz 1986 tarihleri arasında Tokat’ta düzenlenen “Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat” konulu sempozyumda sunduğu “Anadolu ve Rumeli Topraklarımızın Türkleşmesi” isimli tebliğinde “… o günlerden kalma Artukâbâd, daha sonra Artukova ve şimdiki Artova bunun yaşayan en güzel delilidir; Alpaslan’ın emirlerinden Artuk Beyi o günlerden bu güne getirir.” ifadeleri Artova tarihi ve ismi konusunda bize ışık tutmaktadır.
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Elemanı Dr. Ali AÇIKEL’in Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2003/Cilt 20, Sayı: 2’de yayınlanan “Artukabad Kazası Yer Adları (1455-1600)” isimli makalesinde; Günümüzde Artukabad adı Artova şeklinde konuşulup yazılmakla birlikte Artukabad tarihi coğrafyası Tokat ilinin Artova, Sulusaray, Yeşilyurt ilçeleri ile Zile ilçesinin doğusunda kalan dar bir alanı kapsamaktadır.” şeklinde yapılan açıklama yukarıdaki bilgileri doğrulamaktadır. Aynı makalenin devamındaki bilgiler ise şu şekildedir.
Artukabad bölgesi 1071 Malazgirt Zaferinden günümüze kadar kesintisiz olarak Türk yerleşim alanı olması nedeniyle Anadolu’daki Türk kültürünün en eski ve en derin izlerini taşımaktadır. 1455-1600 yılları arasını kapsayan tapu-tahrir defteri ile 1600 senesine ait avarızhane defterleri bunu göstermektedir.
15 ve 16. yüzyılda Artukabad kazasında arşiv kayıtlarına yansıyan yerleşim yerlerinin toplam sayısı 200 civarındadır. Bu toplamın 73’ü köy, 125’i mezra, 1’i kışlak ve 1’i yaylaktır. 15 ve 16. yüzyıldaki bu yerleşim yerleri adları günümüzdekilerle karşılaştırıldığında toplam 73 köyden 56’sının mevcut olduğu, ancak bir kısmının isim değişikliklerine maruz kaldığı görülmektedir. Bu durum

Artukabad’ın bu günkü coğrafyasındaki köylerin yaklaşık % 75’inin köklerinin 15. asra kadar uzandığını ortaya koymaktadır.
Artukabad kazası yer adları köken bakımından çeşitlilik göstermektedir. Kazadaki yer adlarının köken olarak dayandığı başlıca diller: Türkçe, Arapça, Farsça ve Rumca’dır. Türk adlarının % 51’lik oranla ilk sırada yer aldığı görülmektedir.
Oğuz boyuna ait Artova ilçe sınırları içerisindeki yer adları: İğdir, Karkın ve Salur’dur.
Avar Türkleri’ne ait olan yer adı; Avara, 1071-1178 yılları arası hükümran olan Danişmentliler’e ait yer adı ise Ahmetdanişment’dir. Bazı köylerin eski ve yeni adları ise şöyle sıralanmaktadır.
1455-1600 Yılları Arası Yer İsmi Bu Günkü İsmi
Ahmeddanişmend Ahmetdanişment
Alpugurnd Akmusa Ağmusa
Avara Aşağı ve Yukarıgüçlü
Ayazma Aktaş
Heris Bayırlı
Horon Boyunpınar
Hudadad Çelikli
İğdir İğdir
İsbolos Gümüşyurt
İtak Gürardıç
Kızılca Artova İlçe Merkezi
Musa Yağcımusa
Salur Salur
Sarsı Sağlıca
Tuzla Tuzla
1266/1850 yılı Devlet Salnamesinde Tokat kazasının bağlı olduğu Sivas Sancağı kazalarının sayısı 1850 yılında 22’den 17’ye indirildiği ve aşağıda sıralandığı gibi Artukabad’ın bunların içerisinde bulunduğu görülmektedir:

1. Sivas 2. Sivasili 3. Yıldızili ve Han-i 4. Niksar 5. Erbaa 6. Karakuş 7. Mecidözü Cedid 8. İnalluballu 9.Turhal 10.Tokat 11. Hüseyinabad 12. Karabad 13. Zile Aşiretleri 14. ARTUKABAD 15. Deliklitaş 16. Ortapare 17. Yüzdepare
1273/1856-1857 yılı Devlet Salnamesinde ise 1856 yılında bazı kazaların birleştirilmesi, bazılarının kaldırılması ve az da olsa yeni kazaların kurulması yanında daha önceki devirlerde kaza statüsü verilmeyen Yörük ve aşiret yerleşim birimlerinden beşinin kaza olarak yapılandırılması ile bu sayının 23’e yükseltildiği belirtilmektedir. Bunlar içerisinde yine Artukabad’ın varlığı göze çarpmaktadır.
1. Sivas 2. Sivasili 3. Tokat 4. Turhal 5. Niksar 6. Mecidözü 7. Erbaa 8. Karakus 9. Kazabad 10. Zile 11. Yıldızili ve Han-i Cedid 12. ARTUKABAD 13. Deliklitaş, Ortapare ve Yüzdepare Aşiretleri 14. İlbegli 15. Sarkipara 16. Gelmugat 17. Emlak 18. Gedikcik 19. Perakende-i Kangal 20. Yörükân-i Zile 21. Aşiret-i Milli 22. Kavilli ve Bariklü Aşireti 23. Sagci ve Badlu Aşireti
1867 İdari taksimatı ile Tokat kazası eskiden olduğu gibi Sivas sancağına bağlı kalmakla birlikte nahiye ve köylerinin sayısı değişmedi. 1870 yılı Salname kayıtlarına göre Artukabad yine Tokat kazasının nahiyesi olarak görülmektedir.
Tokat kazasına bağlı Kafirni (bugün kü Almus ilçesi), Komanat (Gümenek, bugün kü Kılıçlı köyü), Turhal, Artukabad (bu günkü Artova ilçesi) ve Karabad (bugün kü Pazar ilçesi) nahiyeleri 1864 sonrası dönemde birer Müdür’ün başkanlığında nahiye meclisleri tarafından yürütüldüler.
Kaynak: 1. Galip EKEN “Tanzimat Dönemi Osmanlı Toplumunda Nüfusun Mesleki Yapılanması. Tokat Örneği, Tarih İncelemesi Dergisi.
2. 1287/1870 yılı Sivas Vilayet Salnamesi. Sayfa: 13
Salur ile Tuzla köyleri arasındaki ve hangi köy sınırları içerisinde bulunduğu ihtilaflı olan Kayacık mevkiinde kale olarak bilinen dağın yamacındaki bir kaya üzerinde oyarak yazılmış Rumca yazılar bulunmaktadır.
Salur köyü sınırları içerisindeki Attepe mevkiinde mezar ve eski duvar kalıntılarına, Salur ile İğdir köyleri arasındaki Meydan Pınarı mevkiinde küp ve topraktan ev eşyası kalıntılarına rastlanmaktadır. Zaten bu bölgedeki Salur, İğdir ve Kunduz köylerinin adlarının 1400’lü yıllarda da aynı olduğu bölgenin çok eski bir yerleşim yeri olduğunu ortaya koymaktadır. Salur köyünde bulunan virane haldeki eski caminin kapısının doğu istikametinde bulunması buranın kiliseden camiye dönüştürülmüş olduğu söylentilerini beraberinde getirmektedir. Tüm bu eserler buradaki yerleşim yerlerinin 1071 Malazgirt Zaferinden öncede mevcut bulunduğu konusunda kesin fikir vermektedir.
ARTOVA COĞRAFİ BİLGİ
Artova İlçesi Tokat İline 38 Km. mesafededir. Enlemi 36 derece 30 dakika, boylamı 05 dakikadır. Yüzölçümü ise 493 Km2 olup, deniz seviyesinden yüksekliği 1170 Metredir. İklimi zamanla Karadeniz iklimi karakteri gösterse de genellikle bir kara iklimi hakimdir. İlçeye bağlı 27 köy genellikle düzenli bir biçimde belirli güzergahlarda gruplaşmıştır. İlçenin kuzeyinde 4 köy, Zile yolu

istikametinde 11 köy, Güneydeki grup yolu üzerinde 7 köy, Yeşilyurt yolu istikametinde ise Kunduz ve Kunduzağılı köyleriyle, Çelikli beldesi bulunmaktadır. Buna ilaveten kunduz bağlantısı üzerinde 3 köy mevcuttur. Ulaşım imkanları yeterlidir. Araziler ve nüfusun yoğunluğu çekerek ırmağı vadisi ile Sivas-Samsun demir yolu üzerindedir.
Artova’nın kuzeyinde 20 km. uzunluğunda bir kara yolu ile Sivas- Tokat kara yoluna, Güneyindeki karayoluyla da Yeşilyurt ve Sulusaray ilçesine ulaşılır. Köy Hizmetleri sorumluluğunda Zile- Artova arası 60 km uzunluğunda asfalt yolla kaplıdır. Ayrıca Aşağıgüçlü, Sağlıca köyü ve Çelikli Kasabasına ilçe merkezi asfalt yollarla bağlantısı vardır
Kunduz Mağarası: Yeşilyurt dolaylarında, ilçe merkezine 4 km. mesafede, yola yaklaşık 1500 m. uzaklıkta ve 300 m. yükseklikte Kunduz Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Mağaranın giriş kısmı yuvarlak bir kemer görünümünde olup, mağara içi taş ve toprakla kaplıdır. Eskiden darphane olarak kullanıldığı söylenilmektedir. Henüz yeterli bilgi ve araştırma yapılamamıştır.
ARTOVA SOSYAL DURUMU
İlçemiz Nüfusunun çoğunluğu geçimini tarım ve hayvancılıkla sağlamaktadır. İlçe halkının ekonomik düzeyinin zayıf olması sonucunda sosyal etkinliklerden mahrumdur. İlçe merkezinde 7 kahvehane, bir öğretmen evi 2 lokanta 1 pide salonu ve 1 çocuk parkı bulunmaktadır.
MAHALLE MUHTARLARIMIZ VE İLETİŞİM NUMARALARI
NO
MAHALLE
MUHTAR AD SOYAD
TELEFON

Alpaslan
Ebubekir EROĞLU
0 546 630 07 19

İstasyon
Halil İbrahim ERDEN
0 536 839 54 41

Gaziosmanpaşa
Musa DOĞAN
0 544 511 21 82

Kızılca
Mehmet Akif GÜNAY
0 530 929 52 69

Altınova
Ebamüslüm KILIÇ
0 530 493 36 60
KÖY MUHTARLARIMIZ VE İLETİŞİM NUMARALARI
NO
KÖY
KÖY MUHTAR AD SOYAD
TELEFON

Ağmusa
Orhan ŞİMŞEK
0 532 727 20 04

Ahmetdanişment
Mustafa BEKTAŞ
0 530 965 44 26

Aktaş
Hüseyin SEVİK
0 544 605 65 28

Aşağıgüçlü
İbrahim DEMİREL
0 543 519 28 88

BayırlıKöyü
Timur YÜCEL
0 531 890 95 96

Bebekdere
Halil ÖZCAN
0 535 811 66 29

Boyunpınar
Ali ŞENEL
0 536 949 80 89

Çelikli
Halis ÇINAR
0 538 228 31 20

Devecikarkın
Murat KELEK
0 530 370 65 89

Evlidere
Salih TATLI
0 538 324 51 26

Gazipınar
Zafer ATAK
0 537 519 06 50

Gümüşyurt
Rıza GÖZÜAÇIK
0 554 388 62 29

Gürardıç
Memet ÖZKAN
0 537 720 71 56

İğdir
Muzaffer KAYA
0 538 408 54 46

Kayaönü
Feramuz AKGÜL
0 539 346 98 45

Kunduz
Ünal ÖZTÜRK
0 537 383 64 35

Kunduzağılı
Sezai ÇINAR
0 537 778 63 99

Mertekli
Sadık SOLMAZ
0 530 930 55 34

Poyrazalan
Yusuf DURAN
0 537 254 78 57

Sağlıca
Akif AYTEN
0 544 771 92 50

Salur
İlhan BALCI
0 532 778 22 24

Tanyeli
Hayati TOSUN
0 537 947 79 70

Taşpınar
Burhanettin ELÇARPAR
0 535 316 63 07

Tuzla
Ercan DERDİYOK
0 530 326 90 50

Ulusulu
Kemal TAŞTAN
0 538 687 44 30
Yağcımusa
Mehmet YILMAZ
0 533 610 63 56

Yenice
Mustafa EKİNCİ
0 538 628 34 18

Yukarıgüçlü
Mahmut YİĞİT
0 542 897 33 82

KAYNAK:
http://www.tokat.gov.tr/ilcelerimiz
http://www.artova.gov.tr/default_B0.aspx?content=190